I. Czym jest przemoc symboliczna?
Przemoc symboliczna Bourdieu jest formą panowania warstw rządzących poprzez manipulację - z jednej strony jest to przemoc oddziałująca na jednostki, wynikająca najczęściej z przynależności do konkretnej, nieuprzywilejowanej klasy społecznej. W praktyce przez to często bywa na pierwszy rzut oka niewidoczna, szczególnie przez ofiary owej przemocy.
Z drugiej strony przemoc symboliczna tyczy się całej grupy ludzi, bowiem jej celem jest odgórne narzucenie m.in sposobów myślenia przedstawianych jako jedyne słuszne, które stają się normami dla wszystkich. Grupy dominujące stosują ją w taki sposób, by nawet postrzeganie i opis samej relacji dominacji sprawiał, że zdominowani postrzegają ową relację jako naturalny porządek rzeczy.
II. Historyczny przykład - pańszczyzna
Widzimy to doskonale w książce Kacpra Pobłockiego pod tytułem "Chamstwo", opowiadającej o losach chłopów pańszczyźnianych (od XVI do drugiej połowy XVIII wieku). Przemoc symboliczna ukazywana jest tam wielowymiarowo - poprzez przedstawienie losu ludzi wywodzących z najniższych klas społecznych, których los jest ściśle powiązany z ich pochodzeniem. Nie ma tutaj odstępstw - jeżeli rodzisz się jako parobek, to Twoje szanse na wspięcie się w uczciwy sposób po „drabinie społecznej", szczególnie w czasach powszechnie obowiązującej pańszczyzny, są praktycznie zerowe. To jeden z najbardziej dobitnych wymiarów przemocy symbolicznej, która dotyka niemalże wszystkich aspektów życia codziennego w Polsce tamtych czasów.
Mechanizmy przemocy symbolicznej w praktyce
Brak jakichkolwiek praw do samostanowienia, uprzedmiotowienie, czy powszechna i okrutna przemoc fizyczna to coś, co można określić mianem namacalnego, uświadomionego, jednak za przyczynę fatalnej sytuacji ludzi należących do najniższych klas społecznych należy uznać także przemoc symboliczną. Jej mechanizmy dobitnie przedstawiają żniwa, wokół których ukształtowały się osobne rytuały, mające na celu rozładowanie konfliktów. Chłopi po zakończeniu robót w polu stosowali więc przemoc fizyczną wobec swoich ciemiężycieli – przy jednoczesnym przyzwoleniu szlachty, będącej klasą panującą:
„I w czasie śpiewu wszystko, co było uzbrojone ostem i pokrzywą udając silne zamierzenie, uderzało po plecach powiązanych. Wówczas odezwał się dziedzic z ganku: >>A co! Połapaliście ptaszków w sidła?<<. >>A jakże – odpowiedziano gwarnie – mieliśwa troskę turbacyi, gonienia, ale przecieć trzeba było cosi przyprowadzić na wykupno do dworu<<. I w tej chwili sternice ofiarowały wieńce, jeden pszenny, drugi żytni, wysypując w fartuszek Zosi i małych dziewczątek po parę kwart orzechów laskowych i jabłek. >>Dobrze, moje dzieci – odpowie dziedzic, dając każdej sternicy po pięć złotych polskich, które uradowane połączyły się z gronem wieśniaczem – to dla was na wstążki, a teraz nie żałujcie ostu na plecy<<." [1]
Rytuały i ich znaczenie
Co istotne jednak, tymi oprawcami nie byli sami Panowie włości, a urzędnicy, tacy jak ekonomowie, czy tzw. karbowi, którzy to zwykle sami wywodzili się z chłopstwa. Po tym, jak chłopi pańszczyźniani przywozili ich na taczkach do dworu, okładając przy tym ostem, czy pokrzywami, zwykle rozpoczynała się uczta, sponsorowana przez szlachtę. Panowie zasiadali przy jednym stole z chłopami, tym samym przez krótką chwilę tworząc iluzję równości między nimi:
„Wkrótce przyniesiono kosze z plackami, z mięsiwem i flaszki z wódką; dziedzic nalewając cokolwiek do kieliszka powstał, a ujrzawszy pomiędzy zgromadzeniem wieśniaków podobnego sobie wiekiem, przypił do niego, ten do obecnego księdza kanonika, kanonik do innego gospodarza, ten do gospodyni domu itp. Rozdano placki, mięsiwa, ponowiono kolej z wódką, przyniesiono w konewkach i dzbankach piwo; […] państwo i dzieci domu przechadzali się i gawędzili lub żartowali z wieśniakami." [2]
Pobłocki podsumowuje cel tych rytuałów w następujący sposób: „Stanowiły one wentyl bezpieczeństwa, jednocześnie utwierdzając siłę patriarchalnego paktu między panem-ojcem a jego poddanymi-dziećmi". Całość miała więc na celu utrzymanie patriarchalnego porządku społecznego, m.in. poprzez umożliwienie chłopom dania upustu negatywnym emocjom.
III. Współczesna perspektywa - Didier Eribon
Bardziej współczesny (druga połowa XX wieku) przykład występowania przemocy symbolicznej ukazuje Didier Eribon w "Podróży do Reims". Opisuje tam swoje zmagania z odnalezieniem tożsamości, osadzając je w kontekście społecznym:
„Socjologia zapewne lepiej niż psychoanaliza opisałaby to, co metafora żałoby i melancholii pozwala wyrazić w prostych, choć nieadekwatnych słowach: ślady tego, kim byliśmy w dzieciństwie i jak przeszliśmy proces socjalizacji, trwają, nawet jeśli zmieniły się warunki naszego dorosłego życia, nawet jeśli pragniemy oddalić się od przeszłości. Toteż powrót do środowiska, z którego pochodzimy – i z którego wyszliśmy w każdym sensie tego słowa – zawsze jest powrotem do siebie, odnalezieniem zarówno zachowanego, jak i zanegowanego Ja. W świadomości budzi się wtedy coś […] budzi się melancholia związana z rozdartymi habitusami, że użyję mocnego i pięknego określenia Bourdieu." [3]
Konflikt tożsamości
Mimo, że zdobywa wyższe wykształcenie oraz zostaje poważanym profesorem na uczelni, to wciąż wisi nad nim swego rodzaju widmo – widmo przeszłości, dotyczące jego rodziny i „korzeni", pochodzi bowiem z niewielkiego miasteczka, z klasy robotniczej.
Eribon pisze o tym, jak brakujący kapitał kulturowy wpływał na jego losy i utrudniał funkcjonowanie w większym mieście. Istotnym elementem jest także jego refleksja na temat pogłębiającego się oddalenia od swojej rodziny, którego kluczową przyczyną był wstyd, a wręcz wstręt w stosunku do swojego pochodzenia społecznego:
„Muszę przyznać, że choć zawsze czułem się bliski ludowi i solidaryzowałem się z jego walką, i byłem wierny politycznym i emocjonalnym wartościom […], to w głębi duszy odczuwałem wstręt do środowiska robotniczego takiego, jakim jest w rzeczywistości. Coraz bardziej nie znosiłem bezpośredniego kontaktu z tym, czy były – i są – klasy ludowe. Rozpoznałem to, co wtedy czułem czytając książki Annie Ernaux poświęcone jej rodzicom i dystansowi klasowemu, który ją od nich dzielił. Wspaniale opisuje ona zakłopotanie i zażenowanie jakie się czuje, kiedy wraca się do rodziców […] oraz to zbijające z tropu poczucie, że jest się u siebie, a jednocześnie w obcym świecie. Szczerze mówiąc, po kilku latach obcowanie z nimi stało się dla mnie prawie niemożliwe." [4]
Świadomość nierówności
Świadomość bardzo ograniczonych możliwości swoich rodziców w zakresie awansu społecznego dociera do autora dopiero po latach:
„[…] trudności materialne zmusiły ją do powrotu do pracy i osiem godzin dziennie tyrała w fabryce […] żebym mógł uczyć się w liceum o Montaigne'u i Balzaku, a już na uniwersytecie, zamknięty w swoim pokoju, rozgryzać godzinami Arystotelesa i Kanta. Kiedy dziś widzę moją matkę, poruszającą się z bólem wskutek pracy, jaką wykonywała przez piętnaście lat, stojąc przy taśmie montażowej i nakładając pokrywki na szklane słoiki […] uderza mnie konkretne, fizyczne znaczenia pojęcia nierówność społeczna. Starzejące się ciało robotnicy ukazuje oczom wszystkich, czym jest prawda istnienia klas." [5]
IV. Współczesne przejawy przemocy symbolicznej
Globalne nierówności
Przemoc symboliczna to pojęcie abstrakcyjne, które w mniejszym bądź większym stopniu dotyka praktycznie każdego. Pozwala klasom posiadającym na utrzymywanie porządku społecznego i zachowanie statusu quo, niezmienionej struktury społecznej. Jednocześnie wytwarzana jest iluzja, że każdy ma szansę do rzeczonej klasy się dostać – powszechnie obowiązuje neoliberalny dyskurs, wedle którego „każdy jest kowalem własnego losu".
Według danych z raportu organizacji Oxfam, w latach 2020-2022 1% najbogatszych zarobił prawie dwukrotnie więcej, niż reszta populacji. Z tego raportu wynika również, że mniej więcej co dziesiąta osoba na ziemi głoduje.
Próby reform i opór
Według Banku Światowego mamy do czynienia z największym wzrostem globalnych nierówności i ubóstwa od czasów II wojny światowej [7]. Przykładem zmagań z rozwiązaniem tych problemów są zapowiedzi prezydenta USA, Joe Bidena, który już w październiku 2021 roku mówił o „podatku od miliarderów" [8]. Kroki te są sukcesywnie torpedowane, a pomysł ten był krytykowany przez polityków wszystkich frakcji.
Edukacja i nierówności
Badania przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych pokazują, że dwie najniższe grupy dochodowe odnotowują spadek mediany poziomu edukacji, jednocześnie wśród najbogatszych nastąpił jej wzrost. Ma to również przełożenie na status ekonomiczny - Amerykanie z niższym wykształceniem zarabiają nieporównywalnie mniej od tych, którzy ukończyli uczelnię wyższą [11].
V. Podsumowanie
W praktyce może to prowadzić do tworzenia się kast, czyli zamkniętych, często uprzywilejowanych grup społecznych. We współczesnym, powszechnie panującym kapitalizmie przemoc symboliczna może być maskowana przez odmienne, bardziej złożone formy (np. hierarchizacja w korporacjach), czy oddziaływać na inne aspekty funkcjonowania jednostek, niż dawniej. Jedno jest pewne - przemoc symboliczna nadal pozostaje skuteczną metodą utrzymywania władzy przez klasy dominujące.
[autor: Krystian Działowy]
Bibliografia
[1] Kacper Pobłocki, „Chamstwo", Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2021, s. 113
[2] Kacper Pobłocki, „Chamstwo", Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2021, s. 113
[3] Didier Eribon, „Powrót do Reims", Wydawnictwo Karakter, Kraków 2019, s. 10
[4] Didier Eribon, „Powrót do Reims", Wydawnictwo Karakter, Kraków 2019, s. 21
[5] Didier Eribon, „Powrót do Reims", Wydawnictwo Karakter, Kraków 2019, s. 73
[9] https://www.vox.com/money/23634085/biden-2024-budget-billionaire-tax-capital-gains
[10] https://twitter.com/POTUS/status/1730211325383434419
[11] https://iariw.org/wp-content/uploads/2022/07/Dhongde-Pattanaik-and-Xu-IARIW-2022-1.pdf
Komentarze
Prześlij komentarz